Czy rekin to ryba?

Tak, rekin to ryba – dokładniej ryba chrzęstnoszkieletowa. Jego szkielet tworzy elastyczna chrząstka, a nie twarde kości. Rekin oddycha skrzelami, ma płetwy i żyje w wodzie, choć pod wieloma względami różni się od dorsza, karpia czy innych ryb kostnoszkieletowych.

Czy rekin to ryba?

Rekin należy do podgromady spodoustych, razem z płaszczkami i innymi blisko spokrewnionymi zwierzętami. Współczesna systematyka obejmuje rekiny przede wszystkim w taksonie Selachii, spotykanym także pod nazwami Selachimorpha i Pleurotremata.

Rekiny to ryby chrzęstnoszkieletowe. Ich rusztowanie ciała zbudowane jest z elastycznej chrząstki, a nie z kości.

O przynależności rekina do ryb decydują jego cechy anatomiczne i fizjologiczne. Zwierzę oddycha skrzelami, porusza się za pomocą płetw, ma linię boczną oraz ciało przystosowane do życia w wodzie. Różnica polega na tym, że rekin reprezentuje ryby chrzęstnoszkieletowe, podczas gdy karp, dorsz czy łosoś należą do ryb kostnoszkieletowych.

Dlaczego rekiny są mylone ze ssakami?

Rekiny bywają mylone ze ssakami morskimi, takimi jak delfiny, ponieważ osiągają duże rozmiary, sprawnie poruszają się w wodzie i wykazują dobrze rozwinięte zdolności poznawcze. Ich opływowa sylwetka może przypominać ciało delfina, zwłaszcza gdy zwierzę widać z większej odległości.

Źródłem pomyłek jest także sposób rozmnażania. Niektóre gatunki rekinów są żyworodne i rodzą rozwinięte młode, co intuicyjnie kojarzy się ludziom ze ssakami. Nie karmią jednak potomstwa mlekiem i nie oddychają płucami. To nadal ryby, a ich młode otrzymują tlen przez struktury związane z rozwojem zarodkowym.

Nie wszystkie rekiny rodzą żywe młode. Część składa jaja, a u innych zarodki rozwijają się w jajach zatrzymanych wewnątrz ciała samicy. W tej grupie występują więc różne strategie rozrodu.

Gdzie w systematyce znajduje się rekin?

Rekiny nie tworzą jednego, prostego rzędu obejmującego wszystkie gatunki. Współczesne klasyfikacje wyróżniają między innymi nadrzędy Galeomorphi i Squalomorphi, które razem zalicza się do Selachii.

W starszych publikacjach można znaleźć nazwy Squaliformes, Galeiformes, rekinokształtne, koleniokształtne czy żarłacze. Rozbieżności wynikają ze zmian w badaniach nad pokrewieństwem zwierząt. Ta sama grupa bywała opisywana według innych kryteriów niż obecnie.

W języku potocznym określenie „rekin” obejmuje wiele rodzajów i rodzin drapieżnych ryb chrzęstnoszkieletowych. Nie jest to jedna rodzina biologiczna, lecz szeroka nazwa stosowana wobec spokrewnionych zwierząt.

Jakie cechy odróżniają rekiny od innych ryb?

Rekiny mają opływowe, często wrzecionowate ciało przystosowane do szybkiego pływania. U wielu gatunków górna część płetwy ogonowej jest większa od dolnej. Taki typ ogona nazywa się płetwą heterocerkalną.

Po bokach głowy znajduje się zwykle 5–7 otworów skrzelowych. Skórę pokrywają łuski plakoidalne, przypominające drobne zęby. Z tego powodu jest ona szorstka w dotyku, szczególnie gdy przesuwa się po niej dłonią od ogona ku głowie.

• szkielet z chrząstki zamiast kości,
• brak pęcherza pławnego,
• 5–7 otworów skrzelowych za głową,
• łuski plakoidalne pokrywające skórę,
• zmysł elektrorecepcji,
• zęby wymieniane przez całe życie.

Szkielet z chrząstki

Najbardziej charakterystyczną cechą rekina jest szkielet chrzęstny. Chrząstka jest lżejsza i bardziej elastyczna od tkanki kostnej, co ułatwia pływanie oraz wykonywanie gwałtownych skrętów.

Takie rozwiązanie utrudnia poznawanie dawnych rekinów. W skałach najlepiej zachowują się ich zęby, ponieważ są silnie zmineralizowane. Szkielet chrząstny rozpada się znacznie łatwiej, dlatego niektóre gatunki znamy głównie na podstawie uzębienia.

Brak pęcherza pławnego

Rekiny nie mają pęcherza pławnego, który u wielu ryb kostnoszkieletowych pomaga utrzymać się na określonej głębokości. Gdyby całkowicie przestały pływać, ich ciało zaczęłoby opadać.

W utrzymywaniu wyporu pomaga im duża, bogata w tłuszcz wątroba. Opływowy kształt ciała i praca płetw ograniczają opadanie, ale u wielu gatunków ruch pozostaje potrzebny niemal bez przerwy.

Zmysły i mózg rekina

Rekiny wykorzystują wzrok, węch, słuch, smak i dotyk. Mają także linię boczną, która wykrywa niewielkie ruchy wody, oraz elektrorecepcję pozwalającą rejestrować zmiany pola elektrycznego.

Specjalne narządy, nazywane ampułkami Lorenziniego, mogą wykrywać bardzo słabe sygnały elektryczne, nawet na poziomie około 1 μV/cm. Dzięki temu rekin może namierzyć ruch mięśni ofiary ukrytej w piasku lub mętnej wodzie.

W stosunku do masy ciała rekiny mają jedne z największych mózgów wśród ryb. Dobrze koordynują ruch i szybko reagują na bodźce. Nie oznacza to jednak, że każdy gatunek ma równie dobry wzrok.

Niektóre rekiny widzą w słabym świetle nawet około 10 razy lepiej niż człowiek, ale rekin polarny jest przykładem gatunku o bardzo ograniczonym widzeniu.

Jak duże mogą być rekiny i jak żyją?

Najmniejsze rekiny osiągają około 0,15 m długości. Na drugim krańcu skali znajduje się rekin wielorybi, który może dorastać do około 20 m i ważyć nawet 12 ton.

Większość rekinów zamieszkuje morza i oceany. Najwięcej gatunków występuje w wodach tropikalnych i subtropikalnych, ale niektóre przystosowały się do zimnych rejonów. Nieliczne wpływają także do ujść rzek i wód śródlądowych.

Różnorodność jest ogromna. Jedne gatunki patrolują otwarte morze, inne żyją przy dnie, a jeszcze inne wybierają rafy, zatoki i płytkie wody przybrzeżne.

Gdzie występują rekiny?

Rekiny spotyka się niemal we wszystkich oceanach. W wodach ciepłych występują liczne gatunki przybrzeżne, natomiast w głębinach żyją zwierzęta przystosowane do ciśnienia, niskiej temperatury i ograniczonego dostępu światła.

Rekin polarny zasiedla chłodne wody północnego Atlantyku i Arktyki. Z kolei niektóre żarłacze mogą wpływać do rzek, gdy tolerują duże zmiany zasolenia.

Co jedzą rekiny?

Nie istnieje jeden jadłospis wspólny dla wszystkich rekinów. Część poluje na ryby i głowonogi, inne zjadają skorupiaki, a największe gatunki filtrują wodę z planktonu.

• aktywne drapieżniki polujące na ryby i głowonogi,
• gatunki atakujące większe zwierzęta, w tym ssaki morskie,
• rekiny planktonożerne filtrujące wodę,
• gatunki przydenne żywiące się bezkręgowcami.

Rekin wielorybi i długoszpar, mimo imponujących rozmiarów, odżywiają się głównie planktonem oraz drobnymi organizmami. Żarłacz biały i żarłacz tygrysi mają natomiast ostre zęby ułożone w kilku szeregach. Zużyte zęby wypadają i są zastępowane nowymi.

Kanibalizm wewnątrzmaciczny

U niektórych rekinów młode walczą jeszcze przed narodzinami. U rekinka tawrosza w macicy może początkowo rozwijać się nawet około 40 zarodków. Gdy u najsilniejszych embrionów wykształcą się zęby, zaczynają pożerać rodzeństwo.

Ostatecznie przeżywa zwykle jeden zarodek w każdej z macic samicy. Taki kanibalizm wewnątrzmaciczny zapewnia mu dostęp do składników odżywczych, zanim przyjdzie na świat. Później zarodek może odżywiać się także niezapłodnionymi komórkami jajowymi bogatymi w żółtko.

Bioluminescencja u rekinów

Niektóre rekiny potrafią emitować światło. Przykładem jest liksa, czyli Dalatias licha, żyjąca przy dnie na głębokości około 200–600 m. Jej ciało może osiągać około 2 m długości.

Za świecenie odpowiadają fotofory zawierające lucyferynę. Światło na brzuchu pomaga prawdopodobnie w kamuflażu. Zwierzę obserwowane od dołu staje się mniej widoczne na tle jaśniejszej powierzchni wody. Bioluminescencję stwierdzono także u mniejszych rekinów z rodzajów Etmopterus.

Historia ewolucyjna rekinów

Historia rekinów sięga setek milionów lat. Najstarsze dobrze udokumentowane szczątki pochodzą z wczesnego dewonu, czyli okresu sprzed około 400 milionów lat.

Niektóre ordowickie i sylurskie zęby oraz fragmenty tkanek bywają interpretowane jako pozostałości bardzo wczesnych rekinów. Wśród dawnych rodzajów wymienia się Leonodus, znany przede wszystkim z zębów, oraz Cladoselache, który żył mniej więcej 400 milionów lat temu.

Rekiny przetrwały liczne zmiany klimatu, wymierania i przekształcenia oceanów. Nie są jednak niezmiennymi „żywymi skamieniałościami”. Ich budowa, rozmiar, uzębienie i tryb życia zmieniały się w kolejnych epokach.

Jak człowiek wykorzystuje rekiny?

Rekiny od dawna są poławiane dla mięsa, skóry, płetw i oleju z wątroby, czyli tranu. Część produktów trafia do spożycia, a część wykorzystywana jest w przetwórstwie lub rzemiośle.

• mięso – przeznaczane do spożycia i przetwórstwa,
• skóra – wykorzystywana w wyrobach galanteryjnych,
• płetwy – pozyskiwane między innymi do tradycyjnych potraw,
• tran – otrzymywany z tłuszczu zgromadzonego w wątrobie.

Nadmierne połowy doprowadziły do silnego spadku liczebności wielu populacji. Rekiny rosną wolno, późno osiągają dojrzałość i często wydają na świat niewiele młodych. Odbudowa ich liczebności może więc trwać bardzo długo.

Wbrew popularnemu mitowi rekiny chorują na nowotwory. Przypadki raka opisano między innymi u żarłacza błękitnego. Nie ma wiarygodnych dowodów, że preparaty z chrząstki rekina zapobiegają chorobom nowotworowym.

Jak zachować się podczas spotkania z rekinem?

Ataki rekinów na ludzi są rzadkie, ale spotkanie z dużym drapieżnikiem wymaga ostrożności. Najczęściej poszkodowanymi są surferzy, pływacy oraz osoby brodzące w wodzie. Sylwetka deski i poruszające się kończyny mogą z daleka przypominać rekinowi fokę.

• zachowaj spokój i nie wykonuj gwałtownych ruchów,
• staraj się utrzymać rekina w polu widzenia,
• powoli kieruj się w stronę brzegu lub łodzi,
• nie pływaj samotnie w mętnej wodzie ani o zmierzchu,
• jeśli zwierzę zaatakuje, broń się zdecydowanie, celując w skrzela, oczy lub pysk.

Erich Ritter wskazywał skrzela jako szczególnie wrażliwy obszar ciała rekina. To nie jest zachęta do zbliżania się do zwierzęcia, lecz wskazówka dotycząca sytuacji bezpośredniego ataku, gdy nie ma możliwości ucieczki. Najbezpieczniejszą reakcją pozostaje przerwanie kąpieli i spokojne opuszczenie wody.

Rekiny są rybami, choć ich chrząstny szkielet, duże rozmiary, nietypowe strategie rozmnażania i wyspecjalizowane zmysły odróżniają je od wielu gatunków spotykanych na co dzień. To zróżnicowana grupa zwierząt – od kilkunastocentymetrowych gatunków po największą rybę świata, rekina wielorybiego.