Nototenia – co to za ryba?

Spotkałeś się z nazwą nototenia i zastanawiasz się, co właściwie trafia na talerz? Z tego artykułu dowiesz się, jaka to ryba, gdzie żyje i czym się wyróżnia. Poznasz też jej wartości odżywcze oraz znaczenie dla rybołówstwa.

Nototenia – co to za ryba?

Nototenia marmurkowa, czyli Notothenia rossii, to morska ryba z rodziny nototeniowatych, zaliczana do rzędu okoniokształtnych. Jej naturalnym środowiskiem są zimne wody antarktyczne i subantarktyczne, więc na Bałtyku czy w Morzu Śródziemnym jej nie spotkasz. Ryba uchodzi za ważny gatunek towarowy, dlatego często pojawia się w opisie połowów prowadzonych na południowej półkuli.

W sklepach nazwa naukowa zwykle się nie pojawia, a konsument widzi jedynie ogólne określenie ryby morskiej, filetu mrożonego lub ryby z mórz południowych. Gdy jednak w źródłach naukowych lub dokumentach połowowych pojawia się określenie nototenia marmurkowa, chodzi właśnie o ten konkretny gatunek, opisany po raz pierwszy w XIX wieku podczas wypraw polarnych, m.in. rejsów HMS „Erebus” i HMS „Terror”.

Jak wygląda nototenia?

Na pierwszy rzut oka nototenia przypomina podłużną rybę dennę o dość masywnej sylwetce. Ciało ma kształt wrzeciona, jest umiarkowanie wysokie, z wyraźnym przejściem w część ogonową. Zazwyczaj osiąga około 50 cm długości całkowitej, ale maksymalnie może dorastać aż do 92 cm i ważyć do 10 kg. Wędkarze i naukowcy podają, że większość spotykanych osobników ma od 30 do 60 cm długości i masę od 0,6 do 8 kg.

Ryba ma charakterystyczne proporcje ciała. Długość standardowa (bez płetwy ogonowej) to około 88,2% długości całkowitej, a głębokość ciała około 22%. Głowa stanowi mniej więcej 25,6% długości całkowitej, a średnica oka to około 17% długości głowy. Co ciekawe, głowa jest naga, pozbawiona łusek, a na pokrywach skrzelowych nie ma kolców, co odróżnia ją od wielu innych ryb okoniowatych.

Ubarwienie i płetwy

Najbardziej rozpoznawalnym elementem wyglądu nototenii jest marmurkowe ubarwienie. Ciało pokrywają stosunkowo duże, koliste łuski, a na nich nieregularne plamy i cętki. Kolorystyka bywa zaskakująco zmienna: od szarozielonej i ciemnoszarej, przez różne odcienie brązu, aż po rzadziej spotykane tonacje różowawe lub żółtawe. Ten pstry, „kamienisty” wzór działa jak kamuflaż na tle antarktycznego dna.

Budowa płetw też jest bardzo charakterystyczna. Nototenia ma dwie płetwy grzbietowe – pierwsza jest krótka i ciernista, uzbrojona w 4–7 kolców, druga znacznie dłuższa, złożona z 32–36 promieni miękkich. Płetwa odbytowa opiera się na 26–30 promieniach miękkich. Płetwy piersiowe są długie, wachlarzowate, o 21–23 promieniach miękkich, co pomaga rybie w manewrowaniu przy dnie. Wyróżnikiem rodzaju jest także położenie płetw brzusznych – znajdują się na podgardlu i składają się z 5–6 promieni miękkich. Płetwa ogonowa jest jakby ścięta, raczej prosta niż głęboko wcięta.

Gdzie żyje nototenia?

Nototenia marmurkowa jest typową rybą strefy polarnej. Występuje w pasie pomiędzy 45°S a 67°S szerokości geograficznej i między 75°W a 165°E długości geograficznej. Oznacza to rozległy obszar wokół Antarktydy, obejmujący m.in. północną część Półwyspu Antarktycznego, łuki wyspowe Morza Scotia oraz liczne wyspy subantarktyczne: Księcia Edwarda, Crozeta, Kerguelena, Heard i Macquarie.

To typowa ryba morska, która nigdy nie wchodzi do wód słodkich. Zasiedla szelf kontynentalny, a więc obszar przybrzeżny kontynentów i wysp, który poprzedza głębszy ocean. Mimo że gatunek określa się jako oceanodromiczny, czyli wędrujący w obrębie oceanów, nototenia nie przekracza granicy szelfu. Jej życie toczy się na granicy strefy przybrzeżnej i otwartego morza, w zimnych wodach antarktycznych.

Głębokość występowania

Ryba prowadzi przydenny tryb życia, ale zakres zajmowanych głębokości jest dość szeroki. Typowa głębokość to od 5 do 350 metrów, co oznacza, że młode i dorosłe osobniki korzystają z różnych stref. Młodsze ryby częściej spotyka się w płytkich zatokach, gdzie łatwiej o pożywienie i schronienie przed drapieżnikami. Starsze, po osiągnięciu dojrzałości płciowej, przesuwają się w kierunku większych głębokości.

W praktyce oznacza to, że nototenia stopniowo „schodzi” w dół wraz z wiekiem. Po tarle osobniki dorosłe kierują się na głębokości do około 350 m, wciąż pozostając jednak w obrębie szelfu. To, na jakiej głębokości ryba przebywa, zależy też od pory roku oraz dostępności pożywienia, które przy dnie bywa rozmieszczone bardzo nierównomiernie.

Jak żyje i rozmnaża się nototenia?

Ekologia tego gatunku jest dobrze opisana, bo przez lata nototenia marmurkowa była ważnym obiektem badań w rejonach polarnych. Ryba dorasta do dojrzałości płciowej w wieku około 4–5 lat, przy długości około 35–40 cm. Wtedy po raz pierwszy bierze udział w tarle i wchodzi w cykl corocznego rozmnażania.

Gatunek ma dużą płodność. Jedna samica może złożyć 70–100 tysięcy ziaren ikry w jednym sezonie. Ikra jest denna i przykleja się do podłoża na dnie, co ogranicza jej przemieszczanie się z prądami. Taki typ rozrodu sprzyja przetrwaniu części potomstwa w trudnych, chłodnych warunkach antarktycznych, gdzie sezon produkcyjny jest krótki, a okno czasowe na wzrost i żerowanie – ograniczone.

Okres godowy i tarło

Nototenia jest rybą oceanodromiczną, co oznacza, że w czasie rozrodu wykonuje wędrówki w obrębie oceanu. W okresie godowym wypływa z typowych rejonów żerowania na bardziej otwarte wody, ale nadal pozostaje w strefie szelfu. Termin tarła zależy od regionu. W subantarktyce przypada zwykle na późne lato, od grudnia do kwietnia, natomiast w Morzu Scotia główny szczyt tarła obserwuje się w lutym i marcu.

Tarło odbywa się raz w roku. Po jego zakończeniu dorosłe ryby schodzą głębiej. Młode, które wylęgają się z dennej ikry, stopniowo podejmują przydenny tryb życia w płytszych zatokach. Ten podział strefy między młode a dorosłe osobniki ogranicza konkurencję o zasoby pokarmowe i tworzy stabilniejszą strukturę populacji.

Czym żywi się nototenia?

Dieta nototenii marmurkowej opiera się przede wszystkim na bezkręgowcach pelagicznych, głównie na tzw. szczętkach. Pod tą potoczną nazwą kryją się przede wszystkim skorupiaki planktonowe z rodzaju Euphausia, znane szerzej jako kryl. To właśnie kryl buduje trzon łańcucha pokarmowego w antarktyce i stanowi podstawowe źródło energii dla wielu ryb, ptaków morskich i ssaków, takich jak foki czy wieloryby.

W miarę wzrostu nototenia może sięgać też po nieco większe ofiary, ale główną część diety nadal stanowią drobne skorupiaki, obficie występujące w strefie szelfu. Z tego powodu ryba traktowana jest jako ważny element ekosystemu antarktycznego, który pośrednio łączy zasoby planktonu z wyższymi poziomami troficznymi.

Nototenia marmurkowa to przydenna ryba antarktyczna, która dojrzewa w wieku 4–5 lat, składa do 100 tysięcy ziaren ikry rocznie i żywi się głównie krylem z rodzaju Euphausia.

Jakie znaczenie ma nototenia w rybołówstwie?

W rejonach antarktycznych nototenia marmurkowa ma duże znaczenie gospodarcze. Od wielu dekad jest poławiana komercyjnie, a jej zasoby uznaje się za obfite, choć wymagające kontroli i monitoringu. Najbardziej opłacalne połowy prowadzi się na głębokości 150–300 m, gdzie gromadzą się większe stada dorosłych osobników.

W przeszłości gwałtowny rozwój rybołówstwa dalekomorskiego doprowadził do wzmożonych połowów w rejonie wysp subantarktycznych. To właśnie tam statki rybackie kierują sieci na przydenne zasoby rybne, w tym nototenię, łącząc ją często z innymi gatunkami nototeniowatych. Obecnie połowy na obszarach antarktycznych regulują wyspecjalizowane organizacje międzynarodowe, które ustalają limity i sezony odłowu, aby zachować równowagę ekologiczną.

Mięso i wartości odżywcze

Mięso nototenii ceni się za smak i wysoką zawartość tłuszczu. W literaturze podaje się, że ryba może mieć do 24% tłuszczu, co plasuje ją w grupie gatunków morskich o podwyższonej zawartości lipidów. Tłuszcz ten jest dobrym źródłem kwasów tłuszczowych omega-3, ważnych dla układu krążenia i pracy mózgu. Mięso jest białe lub lekko kremowe, stosunkowo delikatne, a po obróbce cieplnej zachowuje soczystość.

W kuchni antarktycznej czy subantarktycznej nototenię wykorzystuje się podobnie jak inne tłuste ryby morskie. Nadaje się do smażenia na patelni, pieczenia w piekarniku oraz do wędzenia. Z uwagi na wyższą zawartość tłuszczu dobrze znosi mrożenie, dzięki czemu łatwo ją transportować z odległych łowisk do portów przetwórczych. W handlu filety z nototenii często trafiają do obrotu pod ogólnymi nazwami handlowymi, więc przeciętny konsument nie zawsze ma świadomość, jaki dokładnie gatunek kupuje.

Jeśli chcesz porównać nototenię z innymi popularnymi rybami morskimi, możesz zestawić kilka cech fizycznych i użytkowych:

Jak odróżnić nototenię od innych ryb z mórz południowych?

Na talerzu poszczególne gatunki nototeniowatych i innych ryb dennych bywają do siebie podobne. Jeśli jednak masz do czynienia z całą rybą, a nie samym filetem, istnieje kilka cech, które pomagają rozpoznać nototenię marmurkową. To cenna wiedza dla ichtiologów, inspektorów rybołówstwa, ale też dla osób interesujących się pochodzeniem spożywanych ryb.

Najważniejsze elementy to charakterystyczne marmurkowe ubarwienie, dwie oddzielne płetwy grzbietowe z wyraźnym podziałem na część kolczastą i miękką, a także położenie płetw brzusznych na podgardlu. Brak łusek na głowie oraz brak kolców na pokrywach skrzelowych również stanowią istotny wyróżnik. Jeśli przyjrzysz się tym cechom po kolei, z dużym prawdopodobieństwem rozpoznasz ten gatunek nawet wśród innych ryb antarktycznych.

Najważniejsze cechy rozpoznawcze

Przy identyfikacji nototenii można kierować się powtarzalnym zestawem cech. W praktyce wykorzystywany jest on w kluczach ichtiologicznych, które pozwalają naukowcom oznaczać gatunki złowione podczas rejsów badawczych. Dla ułatwienia warto zwrócić uwagę na następujące elementy budowy:

• dwie oddzielne płetwy grzbietowe z krótszą częścią kolczastą z przodu,
• długą drugą płetwę grzbietową z promieniami miękkimi,
• płetwy brzuszne przesunięte w stronę gardła,
• brak łusek na głowie i brak kolców na pokrywach skrzelowych.

Do tego dochodzi marmurkowe ubarwienie z nieregularnymi plamami, które przypomina wzór kamieni na dnie. Połączenie tych wszystkich cech sprawia, że doświadczony obserwator może stosunkowo szybko odróżnić nototenię marmurkową od innych ryb regionu, np. od gatunków z rodzaju Dissostichus czy innych nototeniowatych o mniej kontrastowym ubarwieniu.

Dlaczego znajomość gatunku ma znaczenie?

Czy przeciętny konsument musi odróżniać nototenię od innych ryb? Może nie na co dzień, ale świadomość gatunku pozwala lepiej ocenić pochodzenie produktu, styl połowu i wpływ na środowisko. W przypadku ryb antarktycznych kwestia ta jest istotna, bo łowiska te są odległe, a kontrola i monitoring wymagają współpracy międzynarodowej.

Znajomość cech gatunkowych jest też ważna dla tych, którzy zawodowo zajmują się rybami: technologów żywności, inspektorów sanitarnych, naukowców czy pracowników firm przetwórstwa. Precyzyjna identyfikacja pozwala lepiej zarządzać zasobami i planować odłowy, a także jasno informować konsumentów, jaki produkt trafia na rynek.

W codziennej praktyce, gdy wybierasz mrożone filety z mórz południowych, nie widzisz całej ryby. Jeśli jednak interesuje cię, co kryje się za ogólnym oznaczeniem „ryba morska z Antarktyki”, warto pamiętać o nototenii marmurkowej, która od lat pozostaje jednym z najważniejszych gatunków południowych łowisk.